در این نوشته ما زبان لکی را با زبان اوستایی از نگر فرهنگ واژه ها مقایسه می کنیم

کیش  کاسیان  : 

کیش کاسیان  را  شاید  نخستین  نقش  پناهگاه  جنوبی دره  میر ملاس  واقع در کوه   سَر سُر حسن  شان  کوهدشت   نقطه  عطفی  در  پژوهش  برای  دانستن   نخستین   جلوه ها  از  باورهای  آنان  به  نیروی خدایان  باشد  از  نقش ها   در  مفرغ ها  مرکب از  شکار  و  بت  است   یعنی  مجموعه ای  از  از کله  قوچ  با  شاخهای  نیمدایره ای  که  درون   هر  دایره  شاخ  و  یا  حلقه   صورتی  از  انسان  خدا  نما  جلوه  می کند.   مفرغهای  دارای  سر  قوچ   و  حلقه  ، گاه  بر معبد ها  نیاز  می  شده  است  و  گاهی  هم  طلسمی  برای  همراه  داشتن   هنگام   شکار  رفتن   که  آنها  را بر یراق  لگام  اسبان  شکارچیان  می آویخته   اند و  سرانجام  پس از  مرگ  شکارچی  ،  همراه  وی  به  خاک  سپرده   می  شدند  .  این  حلقه  بعد از  حمله  تازیان  بر  روی نقوش  به  صورت  بسته  و  باز  در معماری  و  سفالگری  و  نقاشی  و  مینیاتور  به  کار  گرفته  شد   و  به  عنوان  طلسم  و حرز  حلقه ای  بر درهای خانه   شد  تا  به هنگام   در زدن   خبر های  با  شکوه  و خوب  را نوید  دهد  .یکی  از  خدایان  آنها  به  نام  کاشو نه  تنها  جنبه  خدایی  داشت  بلکه   نام  نیای  قبیله   کاسیان  نیز  بود   .  خدایان  کاسیان  با  خدایان   بابلیان  متفاوت  بودند   ولی  کاسیها  هم    خدایان  دیگری  هم  داشتند  که برای  بابلیها  مورد احترام  بود  اما  بعد از   سقوط دولت  کاسیان  ،  بابلیها   پرستش  آنها   را   ترک  کردند  .     

آئین  مهری یا  میترائیسم   :

آثار باقی  مانده   از  معبد  مهری  در  توه  بوواس   در خرم  آباد و  قلعه  کهنراد  و  غار  کوگو  نشان  دهنده  وجود  این  آئین  کهن  است ، معبد  مهری  در  دوره  ساسانیان  تغییر  موقعیت  داد  و  به  آتشکده   تبدیل  شد  . آثار  به جای  مانده  دیگر  از  این  آئین  :

1. نام  شهر  مهرگان  کده   دوره  ساسانیان  که تازیان   آن  را  مهر جان  می گفتند  .

2. شهر مهران   در  پشتکوه که  اینک  جزو  ایلام  محسوب می گردد  .

3.کوه  افسانه ای  مهراب  در  شمال  باختری  لرستان  که  جزء   دلفان  و  در  دامنه  محلی  است  که  مردم  معتقدند  کشتی نوح  در آنجا  به  گل  نشسته  است  (  مهرکو  یا  مهراب  کوه  یکی  از  کوههای   لرستان  است  که  آن  را  طلسم  می دانند  و  درباره  آن  افسانه ها  نقل   می کنند)  . 

4.  دو  رود مهم   کشکو  و  صیمره   که  در  مکانی  به نام  چم  مهر  در  جنوب  غربی  پلدختر  به هم  می  رسند    بر  سر  راه  ( دره  شهر )  کنونی  یا  مهرگان   کده  باستانی  به  هم  می  ریزند  و  از آن  پس تنها   با  نام  صیمره   روان  می  شود   .   محل  پیوستن  دو  رود   در  دامنه  نزدیک   به  کوه  مله   واقع  شده  است   کوه  جنوبی  این  مکان  که  پس  از   آن  صیمره  بر دامنه  شمالی آن  روان  است  کوَرَ  نام   دارد  

5. دژ  سنگی  ویزن  یار   ( بیژن  یار )  که  نام  کنونی  آن  کهزاد  است   که  دژ  کهزاد  مشرف به  رود  صیمره   است  یکی  از  آثار های  دوره  مهری  بوده  است  .

6. نفوذ  اعتقادی   در  گفته  ها  و آداب و  رسوم  همگانی  مثلا  قبلاً  به  شعاع  خورشید  قسم  یاد  می کردند  ( وه  لیسک  افتاو )

آئین زردتشت   :

 تعالیم  یکتاپرستی  زرد تشت  نیز  در لرستان  فراگیر بوده  است    از  جمله   وجود  آتشکده  اروخش  در  الشتر و  آثار  آتشکده  دیگری در  صیمره  ( دره  شهر)   نشانه  گسترش  این  کیش و  باور هاست  .

  بعد  از  اسلام 

آئین  اسلام :

مذهب رسمی و  موروثی  بومیان  لرستان اسلام  است و  پیرو  مذهب  دوازده امامی  هستند. زمانی  که  تازیان   به  شهرهای  باختری  حمله  کردند  نخست  با  مقاومت  مردم   روبه رو  شدند   ولی  پس  از  کشته  شدن   فرمانده  آنها  که  پسر  هرمزان  بود  ،  نیروی  پایداریشان   در هم  شکست  و  تسلیم  شدند   .  ساکنان  شهرها  شرط  تسلیم را    بستن  پیمان   مصالحه   اعلام  کردند  که برابر  حکم  دین   اسلام  جزیه  بپردازند  و  بر کیش  زرتشتی خود  باقی  بمانند  .   دیگر  ساکنان  که  زندگی  کوچ   نشینی   داشتند  از   تعرض  و  دستیابی  به  دور  بودند   و  تا  مدتها  و  سالیان  دراز  به  کیش  خود   باقی  بودند  .   و  آئین اسلام  که  نماد  و  مظهر  یکتا پرستی  بود و   با آئین  زردتشت  نزدیکی  داشت مردم  آن را  به راحتی  پذیرفتند  .

- مذهب شیعه

مردم  در  زمان  امویان  که  از  ظلم  و  ستم  آنان  به  تنگ  آمده  بودند    توانستند   در  برابر  مرکز  خلافت  بغداد  و  خلیفه  الطایع  به  پا  خیزند که ایرانیان  و  ساکنان  لرستان  نیز  از آنها  حمایت  کردند  در این  سالها  که  بغداد  تحت  نفوذ   دیلمیان  بود  به خواست  آنان  مذهب  شیعه  پا  گرفت  و گسترش  یافت  و  تا کنون  هم  اکثریت  ساکنان  لرستان  شیعه  اثنی  عشری هستند  . 

- یارسان یا  اهل حق :

ترکیب از  اعتقاد و کیشهای  کهن  ایرانی  و  باورها  و  منشهای  و  پندارهای آنها  و  نیز آئین  شیعه  اسلامی  .  بیشترین  یارسان   لرستان  را  شاخه  آتش بیگی  تشکیل می دهد  که  سه  طایفه  بزرگ  لک  به  نامهای  نیرالی  و  میر بک  .  چوواری  را  شامل  می  شود  .  قبور   و  آرامگاه های  پیشوایان  اهل  حق در  سر تا سر  لرستان   تحت  عنوان   پیر  ، بابا   ،شاه   و  سلطان  مورد  زیارت  و  ستایش  هستند   مثل شاهزاده  احمد  (  یکی  از  سه  برادر  هستند  که  در منطقه  شهرت  داشتند  و  دو  برادر  دیگر  سلطان  محمد  در  دشت  هلیلان  ( شاه محمد )  و  سلطان  ابراهیم  ( بابا بزرگ )  مشهور  است  .

این  اعتقاد  گاه  به اشتباه  علی  الهی  یا  نُصیری   یاد می شود   و  برخی  نیز  آن  را نصرانیت   شاخه ای  از  مسیحیت  می  دانند  .  به  ویژه  که  در  داستان   شاه  خوشین   مادرش  ماما  جلاله   در  عین  بکارت  آبستن  می  شود   شباهت  موضوعی  با  داستان   حضرت  عیسی  دارد  .

منبع  :  تاریخ  جغرافیایی  و  اجتماعی  لرستان   ،  حمید  ایزد پناه 

آقای حسن افشاری- پژوهشگر تاریخ نقاشی ایران- که  برای مطالعات میدانی پیرامون نگاره‌های پیش‌تاریخی غار دوشه به دره رود کشکان در شمال شرقی کوهدشت لرستان سفر کرده بود، با اخباری غم‌انگیز و دردآور و حیرت‌انگیز از سفر بازگشت. بنا به اخبار و عکس‌های ایشان، تمامی بیش از یکصد نگاره باستانی غار دوشه تخریب شده و نابود گشته‌اند.

چنین غارهایی در سراسر جهان دیده می‌شوند و برای نمونه می‌توان از غارهای لاسکو (وب‌سایت رسمی غار لاسکو) و موسیه در فرانسه و غار آلتامیرا در اسپانیا (وب‌سایت رسمی غار آلتامیرا) یاد کرد. اگر این غارها با برنامه‌ریزی سنجیدهٔ متولیان آنها تبدیل به یکی از مهمترین و مشهورترین مقصدهای توریسم فرهنگی در جهان شده‌اند، غارهای باستانی ایران که صدها هزار سال سکونتگاه نیاکان مردمان این سرزمین بوده است؛ تبدیل به مزبله‌هایی ویران و فراموش‌شده گشته‌اند.

بیشترین پراکندگی غارهای استقراری در ایران در استان لرستان و در دامنه‌ها و دره‌های مشرف به رودهای خرم‌آباد، سیمره و کشکان دیده می‌شود. غارهایی همچون: دوشه، همیان، پاسنگر، کنجی، قمری و میرملاس. آثار و نگاره‌های این غارها ده‌ها سال است که توجه باستان‌شناسان و انسان‌شناسان را به خود جلب کرده و تاکنون گزارش‌های فراوانی پیرامون آنها منتشر شده است. گزارش‌هایی که بسیار به ندرت به زبان فارسی ترجمه شده و در ایران منتشر شده‌اند.

در این میان، غار دوشه یکی از نمونه‌های ممتاز و کم‌نظیر از نظر تعداد و تنوع نگاره‌های باستانی بود و بیشتر نقاشی‌های آن به دورهٔ میان‌سنگی (مزولیت/ زارزی) تا عصر آهن تعلق داشت. یعنی فاصله‌ای زمانی میان ۱۵.۰۰۰ سال تا ۳.۰۰۰ سال پیش.

اکنون نگاره‌های غار دوشه- که تاریخ‌نمای مصوری از زندگی پیشینیان و باورها و آرزوهای آنان بودند- برای همیشه از بین رفتند و به سرنوشت غم‌انگیز بسیاری از دیگر یادمان‌های باستانی ایران پیوستند. به سرنوشت کتیبه فارسی باستان جزیره خارک، سنگ‌افراشته‌های ایلان داغی در مشکین شهر، چارتاقی نیاسر، کتیبه آرامی داریوش بزرگ در نقش رستم، نگارکندهای کفترلی، نیایشگاه بی‌بی در کوهستان‌های شرق نراق، و بسیاری نمونه‌های دیگر.

نمی دانیم که مسئولان محلی تا چه اندازه از این رویداد آگاهی دارند و یا در آن دخیل بوده‌اند؛ اما امیدوار و منتظر است تا اخباری را از سوی آنان نیز بشنود و احیاناً به سکوت یا توجیه روی نیاورند

در این نوشته معنی نام بعضی از اقوام را بدون تعصبی خاص در زبان لکی  بیان می کنیم

لُر : در زبان لکی معنی کلمه لُر به معنای چراگاه است. و از کلمه لِرّین به معنای چراندن گرفته می شود.

کُرد : در زبان لکی کلمه کُرد به صورت کُورد تلفظ شده و در گفتار قدیم به کار برده می شده است.  و به معنی چوپان و یا شبان می باشد.

به بیت زیر توجه کنید :

مِه کُورد و تُؤ کُورد هَردِک کُوردیمِن

بور دوسی بِکِیم هُنَه نَچیمِن

لَک : لک در زبان لکی به معانی زیادی به کار گرفته می شود ولی معنی اصلی که مورد نظر است به معنای تکان دادن و حرکت دادن است. و به معنی کوچ رو هم به کار برده می شود.

فارس : این کلمه پیش از این به صورت پارس بوده است و در زبان لکی پارس به عمل واق واق سگ گفته می شود.و نیز به معنی از بین رفتن پوست می باشد.

تُرک : در زبان لکی این کلمه به معنای شروع به حرکت کردن و نیز به عمل خوردن تخمه به کار برده میشود . به جمله زیر توجه کنید :

عئ چنجکه بِتُرکن.:این تخمه را بخور

بِتُرکن تا ایمه مایم : شروع به حرکت کن تا ما می آییم. 

ادامه دارد...

چِمَر سَر آوئ دیم تَرک تِراوئ

کُنَه پِر مَِرد بآوُن خِراوئ

مِن دِل ژَه گیون نام سِلامئ کِردِم

آؤ بال چَم هئز دای مِن گیان سپِردِم

وِتِم زَقینَم نَگِر نَزانِم نامِت

وِتئ نامِم شاکیاؤ اسمِم سَمَن گُل

وتِم سَمَن گُل دَم هَقِئ ناوات

پر جُمئ آو بَم بَلَم پیا بو چَپئ گُل وَلات

وت مِن آو وژمِه مَم واو دؤی و وآ دِل

هِزاران کَس وئ ئ هَمَردَن

هالی چَپئ گُل ژه لام نَوَردَن

وِتم

هِئ هِئ

هِناسِئ سَردِم بِچو وِئ کؤساران

عَلَف ساؤز نَکِئ وَر بَسَه زانان

هِناسِئ سَردِم وِ رؤی چیتَه وَه

بؤم وَه کاو مارئ بَم وَه شیته وه

هناسئ سردم بیاؤ گِلارَت

بِکِینَه لاره تَرم برالَت

وت

کم نؤریژ بِکه وَر پِئ باوانم

بو دَس بایجِئ ژیر حلقِئ مِلانِم

دَروازه بشکِن بو وه ماله وه

هَر شاوئ سِه گِل بو سَر جاکه وه

دعایی از امام علی (ع)

ؤ ائ کلامَل آؤَه گِه وَرِن اَلها مِهَرد.

خُدایا باؤَخشَر مِه اَو چِئ اَژ مِه گِه اَرِن زُناتِری ؤ اَر وَرِن آهَتِم تؤ اَر بَخشین بوآ.

خُدایا باؤَخشَر مِه تِئرَلمئ گِه نیا ؤ اَرِنِم وَفای نَنیا.‌ؤ بامِرزئ اَوچِئ مَه زُن تَت ؤ اَر دِل اَرِنِم کَت.

هِرَن دِل

ماو گِه ایمَه یَکمونئ دوس داشتو ؤ آؤ خَوَر نیاشتوتئ. بِرا یَه گِه موشِن دِلَه مَتَتئ ار دِل راسَه؟ نِمَم؟

خودا خودام بی تا بینِم کِئ بو

ساؤزِئ بالا بَرز وئ ریا رِئ بو

یِئ روژ پِئم سار مِجلئسان ژَه پئش

آدَمئ ژَه عِلم هاوال پِرسام لئش

واتِم هِئ آدَم ژَه داؤرُن مَنَه

بواچ وَه پَری اُصول دین چَنَه

وِت مِ مِلا نیم عِلمِم نَخُوَنَه

اَسا مَزانِم اُصول دین چَنَه

اُصول دین پَنجَه ، پَنج تِر مَناشَه

هَر مَنائ رِکنئ رِکنئ وَ لاشَه

اَوَل وَ تاؤهید یانِئ خُداوَن

نَه خُورد ؤ نَه خاو نَه زاد ؤ نَه وَن

ایلَن نَبووَت وَ آیِئ قُورهون

مِحَمَد خَمتَه ژَه پِئخَمبَرون

اَمَر اَنتَر کُش دَر ژَه خِئ وَر کَن

بئ شِگ ایمامَن ژَه یازَه فَرزَن

تِرازی وَ دَس رو دَشت مَشَر

گُنا ؤ سواو مَکیشان یِئ سَر

گُنا ؤ سواو وَه میزان مَیو

فَرزَن ژَه مادَر گُریزان مَیو